9 tips to make your tourism business sustainable


We’re excited to 🌿 Introduce Balkan Green 🌍, a regional sustainable tourism initiative with partners Terena in Albania, Green Visions in Bosnia and Herzegovina, HYVÄ Coaching & Consulting in Montenegro, Mustseedonia in North Macedonia, and Good Place in Slovenia.

🤝 Our mission? To build a strong and reliable network of professionals dedicated to sustainable tourism development in the region.

As the official representative of Green Destinations and Good Travel Program in the region 🏆, we have the incredible opportunity and responsibility to work with destinations and businesses, providing education, coaching, advisory services, and certification in sustainable tourism practices.

In the next period we will share concrete examples on how to make your tourism business more sustainable. From understanding sustainability criteria and green product development, to marketing, we’re dedicated to assisting you make your business more responsible every step of the way.

Let’s join forces to make a difference! Together, we can elevate sustainable tourism in the Balkans and ensure a better future for our region. 🌿🌍💚

Tip 1 –  Eliminate single use plastic

Eliminating single-use plastic in your tourism business is a great initiative that can contribute to environmental sustainability. Here are some steps:

1. Conduct a plastic audit: Assess your business’s current plastic usage to understand the extent of the problem and identify areas for change.

2. Set goals and create a plan: Establish specific goals and develop an action plan with clear steps and timelines for reducing or eliminating single-use plastic.

3. Educate and train staff: Raise awareness among employees about the importance of reducing single-use plastic and provide training on alternative solutions.

4. Provide alternatives: Replace single-use plastic items with sustainable options, such as installing water stations instead of providing plastic bottles or offering paper, bamboo, or metal straws as alternatives.

5. Engage with suppliers: Communicate your commitment to plastic reduction to suppliers and encourage them to provide products with minimal packaging or in bulk.

6. Raise awareness among guests: Educate guests about the importance of reducing single-use plastic and suggest ways they can participate, such as bringing their own bags or using refillable toiletry dispensers.

7. Collaborate with local initiatives: Support local environmental initiatives and partner with organizations promoting sustainable practices to have a broader impact.

8. Track progress and celebrate successes: Regularly monitor and measure progress, celebrate milestones, and communicate achievements to staff and guests to inspire continued engagement and motivate others.

Remember that eliminating single-use plastic is an ongoing process. Continuously assess and improve your practices to ensure long-term sustainability and reduce the environmental impact of your tourism business.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 2 – Support local products and services

Supporting local products and services in your sustainable tourism business is an excellent way to contribute to the local economy, preserve cultural heritage, and minimize the environmental impact of your operations. Here are some strategies you can implement:

1. Prioritize sourcing products and services from local suppliers and businesses to support the local economy.

2. Engage with the local community, involve them in decision-making processes, and seek their input to foster cooperation and ownership.

3. Promote and support local cultural traditions, festivals, and events while educating tourists about their significance.

4. Provide training and employment opportunities to local residents to enhance their skills and create job opportunities.

5. Implement sustainable practices in your operations, such as waste reduction, water and energy conservation, and recycling.

6. Raise awareness among tourists about the importance of supporting local products and services and their positive impacts.

7. Collaborate with local businesses, tourism associations, and organizations to strengthen the local tourism ecosystem.

8. Continuously seek feedback and make necessary adjustments to improve sustainable practices and align with local needs and objectives.

Remember, the key is to develop long-term relationships with the local community and integrate sustainability into every aspect of your tourism business. By doing so, you can create a positive impact on the environment, society, and economy while providing an authentic and enriching experience for your guests.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 3 – Consult the local communities regarding your trips and services

When conducting trips and activities, it is crucial to consult and engage with the local communities to avoid any adverse effects on their access to livelihoods and resources. Here are some steps you can take:

🌲 Identify in the local communities groups that may be affected by your business activities. This can include local residents, indigenous communities, fishermen, farmers, and other relevant groups.

🍀 Engage in meaningful dialogue with the local communities to understand their needs, concerns, and aspirations. Actively listen to their perspectives and involve them in decision-making processes related to your business activities.

🪴Assess the potential impacts of your business activities on local access to livelihoods, land, aquatic resources, rights-of-way, transport, and housing.

♻️ Identify and implement ways to minimize any adverse effects on local access to livelihoods and resources. This can include measures such as land or resource restoration, alternative livelihood opportunities, or compensation for any losses incurred.

❇️Support and collaborate with local initiatives that promote sustainable development, community empowerment, and the protection of local livelihoods.

💹Regularly monitor and evaluate the impacts of your business activities, addressing concerns and ensuring satisfaction within the local communities.

By following these steps and actively involving the local communities in decision-making processes, you can work towards minimizing adverse effects on local access to livelihoods and ensure sustainable development in the areas where you operate.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 4 – Inform your guests about key sustainability issues in the destination

Why is it important for tourism operators to inform guests about key sustainability aspects in the destination?

– Guests who are aware of the environmental impact of their actions are more likely to make conscious choices that minimize harm to the destination’s ecosystems, such as conserving water💦, reducing waste♻️, and respecting local flora and fauna🌸.

– By informing guests about the destination’s unique cultural traditions, heritage sites, and indigenous communities, operators can raise awareness about the importance of respecting local cultures and traditions. This helps preserve the authenticity of the destination and ensures that tourism activities do not negatively📈 impact local communities.

– Sustainable tourism aims to ensure the long-term viability of a destination by balancing ⚖️economic, environmental, and social factors. By informing guests about sustainability aspects, operators can foster a sense of responsibility and encourage sustainable practices among visitors. This can help reduce the negative impacts of tourism, such as overconsumption of resources, overcrowding, and strain on local infrastructure.

– Increasingly, travelers are seeking out destinations and operators that prioritize sustainability🏅. By proactively addressing sustainability issues and informing guests about their efforts, tourism operators can build a positive reputation among environmentally and socially conscious travelers.

Ultimately, the success of our industry hinges on our ability to foster a deep sense of responsibility and stewardship among travelers💚. By equipping guests with knowledge about sustainability and encouraging them to make conscious choices, we can collectively protect our fragile ecosystems, celebrate and preserve diverse cultures, and uplift local communities.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 5 – Offer low-impact activities

🚵Low-impact activities , such as outdoor sports like walking, hiking, and cycling, rural tourism, wildlife watching, non-motorized water sports, and insightful cultural activities, are crucial for several reasons:

  • They minimize the negative impact on the environment. These activities generally have a smaller carbon footprint 👣, reduce pollution, and preserve natural resources compared to more resource-intensive and polluting alternatives.
  • Engaging in wildlife 🐻watching and non-motorized water sports allows people to appreciate and connect with nature without causing disturbance or harm to ecosystems and wildlife. This promotes the conservation of biodiversity and helps protect vulnerable species and habitats.
  • They provide opportunities for education 📚and awareness about environmental ♻️issues. Through guided tours, interpretation centers, and informative materials, people can learn about ecosystems, conservation, and sustainable practices. This can lead to increased environmental consciousness and more informed decision-making.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 6 – Preserve the Integrity of your Activity Areas

When tour operators cause damages to the activity area and community, it is crucial for them to take responsibility and implement measures to👩‍🔧 repair, compensate, and prevent future harm caused. Here are some ways tour operators can achieve this:

Immediate action: Assess the extent of the damages and take steps to prevent further harm. This may involve halting the activity temporarily, removing any hazardous materials ☢️, or securing the area to prevent additional damage.

Community🏘️ involvement and support: Engage with the affected stakeholders and involve them in the repair, compensation, and prevention process. Seek their input and involve local residents in the restoration activities, ensuring their voices are heard and respected.

Environmental restoration: Develop a comprehensive plan 🌲for restoring the natural environment or any damaged infrastructure. This may involve activities like replanting vegetation, repairing trails or pathways, cleaning up pollution, or restoring habitats for local wildlife.

💰Financial compensation: Work with local stakeholders to determine a fair and equitable compensation structure that considers the extent of the harm caused.

Long-term sustainability: Implement sustainable practices to minimize future damages, including training guides and staff on environmental conservation, adhering to responsible tourism practices, and monitoring the impact of activities on the area and community.

It’s essential for tour operators to prioritize the well-being of the environment and local communities, and to take proactive steps to repair damages and provide fair compensation. By demonstrating responsible practices and fostering positive relationships 🦚, tour operators can help rebuild trust and contribute to the sustainable development of the activity area.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 7 – Provide your drivers with an eco driving 🚌code of conduct

Eco-driving is a method to decrease fuel consumption and CO2 emissions without needing to upgrade a vehicle’s technology. Driving behavior, along with factors like weather and road conditions, can have a significant impact on fuel efficiency. By adopting eco-driving habits, it is possible to save a noteworthy amount of fuel (up to 10-20% with professional training) while also improving road safety.

Additionally, eco-driving has the following benefits:

  • Ability to travel longer distances with the same amount of fuel.
  • Less stress, wear, and tear on the vehicle, resulting in fewer and less costly repairs.
  • Safer driving, leading to fewer accidents.
  • Reduced fuel use resulting in fewer CO2 emissions and less air pollution.

Use the following set of recommendations to create an eco-driving code for your drivers and transport companies

– Drive at the designated speed limit 🚫and use lower gears to save carbon emissions.
– Use the engine more consciously by letting go of the gas pedal in time.
– Check your route 🗺️ before leaving to avoid traffic and prevent getting lost.
– Adopt a relaxed and defensive driving style, and look ahead to avoid sudden stops (e.g., by anticipating traffic jams or red lights and easing off the gas pedal).
– Avoid idling; instead, switch off the engine when anticipating a long wait (e.g., at railroad tracks or checkpoints).
– Remove the roof rack or any unnecessary accessories when not in use.
– Check tire pressure before leaving.
– Use heating 🔥or air conditioning only when necessary.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 8 – 💰Pay staff a living wage

All employees of the company have an employment contract, including labor conditions and a job description. The company pays employees at least a living wage which is equal to or above the legal minimum.

A living wage is the remuneration a worker receives for a standard workweek. The amount should be sufficient to afford a decent standard of living for the worker and their family. Elements of a decent standard of living include food🍎, wate💦r, housing🏘️ , education📚, health care🏥 , transportation🚙, clothing, and other essential needs, including provision for unexpected events.

The living wage is often defined by law and redefined on a yearly basis; however, it can be incremented by companies to ensure their employees will earn enough to live, based on the real cost of living in their respective countries.

In the employment contracts, the salary/wage must be mentioned and be of an accepted level in your country.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Tip 9 – Lose the single use plastic spoons 🥄

We love coffee ☕️, and we 😡hate these plastic spoons!

Can anyone help with a quick calculation? Let’s take Montenegro as an example, considering only the inhabitants and not even counting the tourists’ consumption. Montenegro 🇲🇪has approximately 650,000 inhabitants, of which maybe half have one coffee per day in a cafe, restaurant, or at work. This amounts to 325,000 coffees per day.

If 90% of these coffees are served with a plastic spoon (which seems to be the case), it means there are 292,000 single-use plastic spoons used per day. Unfortunately, not all of them end up in the garbage; we find them in various places.

Let’s assume there are 300 such days in a year, resulting in a total of 292,000 spoons multiplied by 300 days. This amounts to 87 million single-use plastic spoons per year, just in Montenegro. Over five years, this adds up to 439 million spoons 🥄🥄🥄or over 1,000 tonnes, which eventually end up in landfills, rivers, lakes, seas, and harm wildlife such as fish and birds. Ultimately, these microplastics affect all of us.

Therefore, let’s go back to a coffee culture that embraces real spoons that can be washed 💦 and reused ♼, just like cups are.


Dit bericht op Instagram bekijken


Een bericht gedeeld door Balkan Green (@balkan_green)

Si destinacionet e para turistike dhe bizneset në Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Maqedoni e Veriut po gjelbërojnë Ballkanin

Katër ngjarje të qëndrueshme turizmi në Trebinje, Tivat, Vevcani dhe Belsh u organizuan nga pesë partnerët e Ballkanit të Gjelbër nga Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Mal i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Sllovenia, nga 30 marsi deri më 6 prill. Roadshow ngriti ndërgjegjësim tek destinacionet, bizneset dhe palët e interesuara mbi tema të turizmit të qëndrueshëm, përfshirë: Pse, Si dhe Kush për qëndrueshmërinë në turizëm – Pse duhet të angazhohen destinacionet dhe bizneset, duke theksuar iniciativat e mira rajonale, mësimet e nxëra, trendet e udhëtimit pas pandemisë dhe shumë të tjera.

Gjithsej, mbi 125 pjesëmarrës nga destinacionet, SME-të dhe ofruesit e shërbimeve individuale morën pjesë në Roadshow gjatë katër ditëve.

Roadshow dhe aktivitetet e tjera të Ballkanit të Gjelbër mbështeten nga Projekti i Zhvillimit Ekonomik, Qeverisja dhe Rritja e Bizneseve i USAID (EDGE).




Trebinje, BiH

Dita e parë e BG Roadshow u kushtua qëndrueshmërisë dhe kuptimit të saj në turizëm. Për herë të parë, institucionet publike, bizneset dhe krijuesit e politikave patën mundësi të diskutonin dhe të merrnin hapa fillestarë drejt një strategjie të përbashkët për një të ardhme të qëndrueshme të turizmit në Bosnjë dhe Hercegovinë. Pjesëmarrësit u mirëpritën dhe frymëzuan nga Z. Albert Salman, themelues dhe President i Green Destinations, i cili ofroi një kornizë për përparimin e qëndrueshmërisë në turizmin e rajonit. Trebinje, si destinacioni i parë i Bosnjës dhe Hercegovinës që mori njohjen e Green Destinations, ndau përvojën dhe mësimet e nxëna me audiencën. Gjatë ditës, pesë destinacione të reja (Bosanska Krupa, Konjic, Parku Kombëtar i Kozarës, Monumenti Natyror i Skakavacit dhe Samac) u regjistruan në Kompeticionin e Rrëfimeve të 100 Praktikave të Mira të Green Destinations për vitin 2023, ndërsa Trebinje u regjistrua për t’u përfshire me programin e Çmimit dhe Certifikimit të Green Destinations. Një sesion i veçantë u kushtua Programit të Good Travel, ndërsa partnerët e Ballkanit të Gjelbër, Green Visions, diskutuan mundësitë për bizneset dhe dhanë informacion të thelluar mbi proceset dhe kërkesat, si dhe përfitimet e certifikimit të Programit të Udhtimit të Mirë. Në fund të një dite të plotë, pjesëmarrësit u përgëzuan me një ngjarje të rrjetëzimit në Herzeg House, një bashkëpunim që promovon dhe shet mallra nga mbi 120 kompani dhe prodhues lokalë. Herzeg House është një nga fituesit e Çmimit të Rrëfimit të 100 Praktikave të Mirë për vitin 2021.


Tivat, MNE

Tivat, Mal i Zi, një destinacion që mori vlerësimin e Bronzit të Green Destinations në vitin 2022 për përpjekjet e tij të qëndrueshme të zhvillimit dhe monitorimit, filloi në vitin 2020. Diskutimet u përqendruan në programet e mbështetjes së bashkisë për ringjalljen rurale dhe mënyrën e suksesshme të përdorimit të tyre – pasdite grupi mori njohuri mbi shembuj praktik dhe sfidat në fshatin Gornja Lastva. Danica Banjevic, Drejtoreshë e Organizatës së Turizmit të Tivatit, ndau disa shifra kyçe interesante, tregues të një fluksi më të madh të vizitorëve dhe qëndrimeve në sezonin para dhe pas sezonit. Grupi mësoi gjithashtu mbi balancimin e mbrojtjes së natyrës me promovimin dhe menaxhimin e turizmit të përgjegjshëm në Rezervën Natyrore Tivatska Solila, fituese e Çmimit të Rrëfimit të 100 Praktikave të Mirë në kategorinë e Natyrës dhe Ecoturizmit në vitin 2020.


Vevcani, NMK

Vevcani, komuna më e vogël e Maqedonisë dhe pjesëmarrësi i parë në Çmimet e Rrëfimit të 100 Praktikave të Mirë të Green Destinations, ishte gazda e përshtatshme e Roadshow të Ballkanit të Gjelbër në Maqedoni të Veriut. Përveç bashkisë së Vevcanit, katër biznese gjithashtu filluan udhëtimin e tyre drejt zhvillimit të qëndrueshëm përmes Programit të Udhtimit të Mirë të Green Destinations.

U mirëpritën nga kryetari i Vevcanit, ngjarja filloi me prezantimin e Ballkanit të Gjelbër dhe Green Destinations, duke i afruar programet pjesëmarrësve dhe duke folur për udhëtimin dhe progresin e Vevcanit. Gjatë pushimit, kënaqemi me një ushqim tradicional shumë të shijshëm të përgatitur nga prodhues lokal. Ky moment u pasua nga një diskutim interaktiv në panel mbi Pse, Kush, Si dhe realitetet në turizmin e qëndrueshëm, me pjesëmarrjen e Jasminka Varnalieva nga USAID-EDGE, Jana Apih nga Good Place, Sllovenia, Natalija Angelova nga MES (Shoqata Ekologjike Maqedonase) dhe Thierry Jourbert nga Green Visions, Bosnja dhe Hercegovina, nën moderimin e Aleksandar Donev nga Mustseedonia. Ky diskutim kontribuoi në një debat të gjallë nga pjesëmarrësit nga sektori privat, destinacionet, donatorët dhe partnerët e Ballkanit të Gjelbër.


Belsh, AL

Kjo ndalesë e fundit në Roadshow u shënua nga pjesëmarrja e nivelit të lartë nga Jasminka Varnalieva, Shefe e Projektit të USAID EDGE, mbështetësit financiar kryesor i Roadshow, dhe Albert Salman, themeluesi dhe president i Green Destinations.

Pjesëmarrësit u njohën me temën kryesore të ndërtimit të markës dhe marketingut të qëndrueshëm në fushën e turizmit. Jana Apih nga Good Place, organizata e rëndësishme për krijimin dhe mbështetjen e “Slovenia Green”, prezantoi disa prej praktikave më të mira dhe mësimeve të nxëra nga programi i suksesshëm kombëtar i qëndrueshmërisë së Sllovenisë.

Sesionet e pasdites u përqendruan në partneritetet ndërmjet sektorit publik dhe privat në zhvillimin e turizmit, me një diskutim të gjallë në panel mes Elvis Kotherja nga Elite Travel, Mirtjon Meta nga RisiAlbania, Fetah Elezi nga Inst. i Burimeve Gjenetike të Bimëve, Universiteti Bujqësor, Tiranë, Kastriot Beshiri dhe Dritan Kamani.

Dita u mbyll me vizita në Eco Park lokal (https://www.instagram.com/dumrea_ecopark/ )


  1. Ngjarjet e rrjetëzimit të gjelbër me informacion praktik, ndarje përvojash të aplikuara janë të rëndësishme për të angazhuar dhe entuziazmuar më shumë destinacione, biznese, zona të mbrojtura dhe udhëtarë në praktikat dhe shërbimet e turizmit të qëndrueshëm. Kur bëhet mirë, një kombinim i ngjarjeve dhe platformave të komunikimit ka potencial të shumëfishtë për të kontribuar në rritjen e qëndrueshme, diversifikimin, zvogëlimin e varfërisë, ruajtjen e biodiversitetit dhe menaxhimin e burimeve natyrore.
  2. Zonat e mbrojtura luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e qëndrueshmërisë së një destinacioni. Vendosja e mbrojtjes së mjedisit në qendër të çdo destinacioni, veçanërisht kur është ratifikuar me ligj, e vendos destinacionin në avantazh për të angazhuar komunitetet përreth dhe shërbimet qeveritare në menaxhimin e gjatë të destinacionit. Një zonë e mbrojtur, kur menaxhohet mirë, mbron mjedisin, tërheq, informon dhe menaxhon vizitorët, si dhe stimulon krijimin e shërbimeve në komunitetet rreth destinacionit.
  3. Partneritetet Ndërmjet Sektorit Publik dhe Privat janë kyçi për një strategji të qëndrueshme të turizmit në një destinacion, duke angazhuar dhe mbështetur bizneset lokale. Qeveritë mund të marrin pjesë dhe planifikojnë zhvillimin e qëndrueshëm të industrisë së turizmit në destinacion. Gjatë gjithë rrugës, ndihmojnë bizneset të bëhen më konkurruese dhe të suksesshme pa shfrytëzuar burimet natyrore dhe kulturore nga vendet tona.
  4. Ekipet Gjelbra dhe Koordinatorët e Qëndrueshmërisë së tyre duhet të kenë përshkrim të qartë të detyrave dhe angazhimin nga destinacionet e tyre, pra qeveritë komunale, këshillat parkut, organizatat e zhvillimit dhe organizatat e menaxhimit të destinacioneve. Duke investuar në Ekipin Gjelbër, destinacionet mund të punojnë drejt qëllimeve të zhvillimit të qëndrueshëm të gjatë kohore, të cilat kërkojnë përkushtim dhe burime të rëndësishme, si burimet njerëzore, financiare dhe sociale.
  5. Certifikimi i turizmit të qëndrueshëm për bizneset e vogla dhe të mesme është një gur themeli për zhvillimin e destinacioneve dhe produkteve rajonale të qëndrueshme. Sa më shumë sektori i biznesit angazhohet në bërjen e shërbimeve dhe praktikave të menaxhimit të tyre të qëndrueshme, aq më shumë destinacioni është i detyruar të koordinojë aktivitetet e një game të gjerë palësh, si shërbimet ne nivel bashkie apo komune përfshirë planifikimin, menaxhimin e mbeturinave, energjinë dhe ujin, punën, mbrojtjen e mjedisit etj.



A new promotional documentary brings the Slovenia Green gourmet route to life

The 11-day itinerary serves up this incredible country for cyclists of every ability … and appetite.

Cycling the Slovenia Green Gourmet Route is about more than pedaling from one breathtaking, hilltop village to another. A ride along this trail, which covers every corner of the country, is about all the places in between. It’s about biking past vineyards that suddenly extend across the horizon. It’s about sitting with friends for a great Michelin-starred experience … or at a local farm-to-table bistro for the meal of your life. It’s about coming to a panoramic locale with the Alps behind you and the Adriatic Sea ahead. The Slovenia Green Gourmet Route (SGGR) is about moving (and eating) across one of the world’s most sustainably minded countries, while taking in community stories and learning about an oft-overlooked culture at human speed.

Please watch this just-released, brand-new video of the incredible Slovenia Green Gourmet Route:


The SGGR, which launched last year, is the perfect itinerary for rapidly evolving world travelers who demand everything: pleasure, adventure, and responsibility. Combining food, Slovenia Green-certified destinations, beautiful and varied landscapes, challenging and safe cycling, and “the world’s most sustainable country,” the SGGR has something for everyone but never forgets its roots — the communities scattered across this beautiful and magnificent Central European nation.

Traveling around Slovenia – in a green way

The route only visits green-certified destinations and crisscrosses nearly all of Slovenia, which was named the European Region of Gastronomy for 2021. The path provides all the information cyclists need to discover Slovenia along forest roads and quiet roads. The Green Gourmet Route makes food and wine a top priority and visits Michelin-starred restaurants (Michelin awarded Slovenia its first stars in 2020), great local bistros, farmers, and wineries. The itinerary was created to give travelers all the information necessary to drink in this country’s rich wine history and learn more about its expansive food culture.

The SGGR begins in Slovenia’s capital, Ljubljana, and utilizes the country’s convenient train system to the Soča Valley, framed by the Alps. Cyclists then pedal to the Vipava Valley, roll into the Karst Region, and then take another train east. After discovering the Sava River region, travelers go north to Ptuj, along the Drava River, to Maribor.

The SGGR is a route that makes nature, food, great wine, and green-certified destinations its main must-see activities. But, perhaps the most important aspect of the new itinerary is that it makes the people along the trail its most important asset.

Komuna më e vogël e vendit ndër yjet më të mëdhenj të qëndrueshmërisë

Ka aq shumë vende historike në Maqedoninë e Veriut, saqë shpesh është e lehtë të injorosh bukurinë e jashtëzakonshme që ndodhet drejt para syve të tu. Kjo është rasti me Vevčanin, komunën më të vogël të vendit.

Në jug-perëndim të Maqedonisë së Veriut, vetëm 15 km larg Liqenit Ohër – liqeni më i vjetër në Evropë dhe vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për natyrën dhe kulturën – dhe nën shpatet frymëzuese të Malit Jablanica, komuna ka një sipërfaqe të vetëm 35 kilometra katrorë dhe një popullsi prej rreth 2500 banorë. Megjithatë, Vevčani paraqet një vend unik ekologjikisht dhe gjeologjikisht me traditë, kulturë dhe pasuri natyrore të fortë.

Burimet e Vevčanit ndodhen në një lartësi prej 960 metra dhe përbëhen nga shtatë burime më të vogla që bashkohen dhe formojnë rrjedhën e Lumit Vevčani dhe shpellën nga e cila ato lindin. Ata janë një raritet natyror i vërtetë dhe unik për këtë komunitet të vogël. Gjithashtu, konteksti lokal i Vevčanit është veçanërisht i rëndësishëm dhe i veçantë. Njerëzit atje kanë jetuar në harmoni me natyrën për shekuj, duke përdorur burimet e saj në një mënyrë të qëndrueshme. Identifikimi i tyre me natyrën është i rëndësishëm dhe ata janë veçanërisht krenarë për faktin se ka një zonë të mbrojtur në territorin e tyre. Burimet e Vevčanit u shpallën zonë e mbrojtur në kategorinë III Monument natyra me ligj në vitin 2012.

Megjithatë, edhe pse shteti shpall dhe vendos zona të mbrojtura, nuk i kushton asnjë fond nga buxheti i tij për mbështetjen financiare të tyre. Prandaj, në vitin 2019, për të ndihmuar komunën e Vevčanit të sigurojë qëndrueshmëri financiare, Programi për Mbrojtjen e Natyrës në Maqedoninë e Veriut – një projekt i Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim dhe koordinuar nga Pharmahem dhe MES (Shoqata Ekologjike Maqedonase), dhe në bashkëpunim me Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Fizik – prezantoi një koncept për identifikimin e mundësive për hartimin e mekanizmave stimuluese për pagesën e shërbimeve të ekosistemit për të siguruar qëndrueshmëri financiare. Nga analiza me shumë kritere që ata zhvilluan, rezultoi se turizmi i qëndrueshëm, si një pako shërbimesh kulturore, është një shërbim i ekosistemit për të cilin është më e gjitha e mundshme të hartohet një skemë pagese.

Për të vazhduar zhvillimin në një mënyrë më të qëndrueshme, Balkan Green ka filluar punën me komunitetin lokal të Vevčanit në edukimin, ndihmën dhe përfshirjen e tyre në metodat dhe praktikat e turizmit të qëndrueshëm përmes Programit të Udhëtimit të Mirë të Green Destinations në nivel biznesi, dhe 100 Historitë e Mira të Praktikave në nivel të destinacionit. Kështu, Balkan Green do të inkurajojë zhvillimin e komunës së Vevčanit si destinacioni i parë i caktuar i qëndrueshëm dhe kështu një model që do të shërbejë si frymëzim dhe të riprodhohet në destinacione të tjera në të gjithë vendin.

Një magnet për udhëtarët shndërrohet në një dritare për ndryshim

Tivati, një qytet bregdetar, ndodhet në mes të  peisazheve dramatike – dhe ka histori suksesi të turizmit të qëndrueshëm. Malet e gjelbëra dhe Parku Natyror Vrmac, të cilat ai i ndan së bashku me Gjirin e Bokës me Kotorin, një vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për Natyrën dhe Kulturën, rrethojnë këtë destinacion të mahnitshëm. Fshati i Gornja Lastva, në Vrmac, u zgjodh për “Programin e Përmirësimit” të Fshatrave më të Mirë të Turizmit të UNWTO-s për vitin 2021.

Historia e ndryshimit të Tivatit është e mrekullueshme. Për më shumë se një shekull, kyçarë, lëndëtarë dhe ndërtues anijesh janë trajnuar këtu. Sot, jahtet më të bukura, që fluturojnë flamujt nga e gjithë bota, vijnë dhe qëndrojnë në Porto Montenegro. Një ish-port ushtarak është transformuar në një shtëpi prestigjioze për jahte dhe anije. Gjiri i dytë i zonës, Lustica, është i njohur për prodhimet tradicionale vendase të vajit të ullirit, djathit dhe proshutës. Plazhet e mahnitshme, rrugët për ecje dhe ecje me biçikletë, si dhe Gjiri i Lusticës, janë vendet ideale për të aktivizuar dhe relaksuar.

Tivati ka shënuar një shembull kombëtar dhe ndërkombëtar për transformimin e suksesshëm nga një qytet i vogël dhe të përcaktuar më pak, në një destinacion të dashur. Ajo ka ruajtur traditën dhe shërbimet e jetës bregdetare, së bashku me mikpritjen mesdhetare, gastronominë, stilin e jetesës, kulturën e jetesës dhe trashëgiminë historike dhe detare të pasur, që janë ndër pikat më të njohura të Bokës. Qyteti vetë ndihet i ndryshuar dhe i pandryshuar në të njëjtën kohë.

Parku i qytetit, i themeluar në vitin 1892, është një kopsht botanik i gjelbër – një zonë e mbrojtur me pemë abetare, kedër dhe pisha, si dhe një varg bimësh egzotike të sjella këtu nga detarët nga e gjithë bota – një vend i shkëlqyeshëm për shëtitje dhe freskim. Ndërmjet qytetit dhe Lusticës, Rezervati i Posaçëm Natyror Tivatska Solila fton njerëzit të eksplorojnë, duke ecë apo duke shkuar me biçikletë, dhe të mësojnë rreth bashkëjetesës së njeriut dhe natyrës. Emri vjen nga lëndinat e kripës ku dikur u ekstraktua kripa. Sot, Tivatska Solila është një zonë e mirëmbajtur dhe një nga pak lagunat bregdetare dhe rezervatet e zogjve në Adriatikun lindor; një vend pushimi i rëndësishëm për zogjtë e migracionit dhe shtëpi për 111 lloje zogjsh, si flamingot, zogjtë e kranës, kormoranët, apo haukat. U emërua fituesja e Çmimeve Top 100 të Destinacioneve të Gjelbra 2020 në kategorinë “Natyrë dhe Ekoturizëm”.

Një praktikë tjetër e ndryshimit pozitiv është “TransformaTivat”. Këtu, artistët vendorë kanë ridizajnuar skapët elektrike nga telashe të bardha dhe të zbrazëta në vepra arti publike. Vendosur përgjatë zonës bregdetare, ato sjellin energji krijuese në vende të papritura dhe janë bërë perfekte për familjet, biçiklistët dhe të gjithë ata që e gëzojnë artin rrugor.

Tivati është qyteti i parë në Ballkanin Perëndimor që është shpërblyer nga Destinacionet e Gjelbra për përkushtimin e “Ekipit të Gjelbër” në menaxhimin e qëndrueshëm të destinacionit dhe punën me komunitetin lokal, duke shërbyer qytetarët dhe vizitorët njësoj.

Trebinja është bërë një kampion i turizmit të përgjegjshëm dhe një “Destinacion i Gjelbër”

Prejardhja e njohur e Trebinjës ishte se ishte qyteti më jugor dhe më i qetë në Bosnje dhe Hercegovinë. Ky fakt ndryshoi kur u zbulua nga udhëtarët vendorë dhe ndërkombëtarë që vizitonin vende të afërta të UNESCO-s si Dubrovniku, Mostari, Kotori ose magneti i pelegrinazhit i Medjugorjes. Sot, Trebinja është një nga udhëheqësit e rajonit në praktikat e turizmit të përgjegjshëm dhe bashkëpunon gjithnjë e më ngushtë me prodhuesit e ushqimit vendor për të ndryshuar narrativën e furnizimit dhe kërkesës.

Për ata që nuk e dinë, kjo pjesë e Herzegovinës (përgjithësisht, gjysma jugore e Bosnja dhe Hercegovinës) njihet për verërat e shkëlqyera, trashëgiminë ortodokse të lashtë dhe shpellat dhe pikat natyrore të Karstit dhe gurëve të kapërcyer. Kjo kombinim bën Trebinjën unike. Vetëm 30 kilometra larg zhurmës së Dubrovnikut, ajo ju transporton në një botë të ndryshme – një botë paqësore, me vlerësim të jetesës së ngadalshme dhe duke bërë vizitorët të ndjehen sikur ata të ishin vendas… edhe pse mund të jenë atje për herë të parë.

Por, Trebinja nuk ishte pa sfidat e veta. Kur u bë gjithnjë e më e njohur nga vizitorët, u bë e qartë se prodhuesit vendorë nuk mund të arrinin udhëtarët ashtu siç duhej. Në vitin 2017, bashkia e Trebinjës vendosi të ndryshonte këtë duke nisur një përpjekje afatgjatë për të angazhuar prodhuesit dhe kështu filluan rrugëtimin drejt qëndrueshmërisë.

Pas gjysmë shekulli – duke rritur kapacitetin dhe aftësitë në prodhim, standardizim, certifikim, dixhitalizim të biznesit, marketing dhe brandim – një dyqan lokal organik i quajtur “Hercegovačka kuća” (Shtëpia e Herzegut) tani ofron mbi 1,000 produkte të ndryshme rajonale, duke përfshirë mjaltë, verë, djathë, likuora, lëngje natyrale, çajra dhe kozmetikë natyrale, të gjitha të shitura drejtpërdrejtë te turistët dhe blerësit vendorë. Kjo përpjekje ka rritur vendet e punës dhe numrin e fermave bujqësore të regjistruara nga 350 në 700 dhe, e rëndësishmja, ndihmon në mbajtjen e të rinjve vendorë në sektorin bujqësor dhe turistik.

Duke përballuar sfidat e fillimit dhe menaxhimit të destinacionit në mënyrë të qëndrueshme, udhëheqja e Trebinjës e njohu vlerën e ndarjes së atyre që kanë mësuar. Pas një vlerësimi rigoroz të menaxhimit, inovacionit, transferueshmërisë, efektivitetit dhe shtyllave të qëndrueshmërisë (ekonomike, sociale dhe mjedisore), Trebinja merr statusin e Top 100 të Destinacioneve të Gjelbra. Më tej, në ITB, një event ndërkombëtar turizmi në Berlin, në mars 2022, Destinacionet e Gjelbra i dhanë çmimin Trebinjës si destinacioni i parë në vitin 2022 në kategorinë e Lokalizimit dhe Dekarbonizimit të Zinxhirit të Furnizimit të Destinacionit.

Trebinja tani synon të vazhdojë përpjekjet e saj për qëndrueshmëri në vitin 2023. Këtë herë, qyteti synon të adresojë të gjitha 30 kriteret kryesore të qëndrueshmërisë së Destinacioneve të Gjelbra. Këto veprime do të garantojnë zhvillimin e Trebinjës si një kampion i turizmit të qëndrueshëm.

Ngritja e Standardeve të Industrisë dhe Rritja e Ndërgjegjësimit Gjithnjë e Më Shumë

Turizmi i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor ka qenë gjithmonë një sfidë. Megjithatë, investimet e mëdha dhe përpjekjet e koordinuara janë bërë për të zhvilluar turizmin e qëndrueshëm në këtë rajon. Fatkeqësisht, shumë vendas, veçanërisht gjatë pandemisë, kanë qenë të rezervuar për të fokusuar në përfitimet afatgjata në vend të mbijetesës së menjëhershme. Balkan Green, një iniciativë rajonale për të ngritur standardet dhe ndërgjegjësimin për qëndrueshmërinë në industrinë e turizmit, synon të bëjë këtë praktikë më të arritshme dhe më tërheqëse për banorët.

Konceptualisht, trendi i turizmit të përgjegjshëm po fillon të ndryshojë. Në vitin 2022, për shembull, është vënë re një interes më i madh për qëndrueshmërinë në të gjithë sektorin, pasi zhvillimi dhe menaxhimi i qëndrueshëm ka filluar të lidhet gjithnjë e më shumë me përshtatjen, besimin e klientëve, kufizimin e ndikimeve negative dhe kursimin e kostove.

Asnjëherë kjo nuk është bërë më e dukshme se në Shqipëri. Në mars të vitit 2022, partnerët e SUSTOUR (Zhvillimi i Destinacioneve të Qëndrueshme të Turizmit), një projekt i financuar nga BE-ja përmes programit COSME, hapën një thirrje për SME-të për të aplikuar në një program mbështetje të gjerë për të përmirësuar performancën e tyre në fushën e qëndrueshmërisë. Synimi ishte të zgjidhen 175 operatorë turistikë dhe agjenci udhëtimi për të marrë pjesë. Përfundimisht, ata pranuan tre herë më shumë SME, nga 35 vende evropiane, duke përfshirë 14 SME nga Shqipëria, numri më i lartë i pjesëmarrësve nga një vend i Ballkanit Perëndimor.

Kjo është një hap premtues për turizmin e qëndrueshëm në vend dhe rajon. Në fakt, numri i aplikimeve nga Ballkani Perëndimor ishte shumë më i lartë se sa pritej, duke treguar se interesimi i pronarëve të biznesit për të zhvilluar në mënyrë të qëndrueshme po rritet.

Programi SUSTOUR, i cili filloi në korrik të vitit 2022, do të vazhdojë deri në fund të qershorit 2023. Operatorët turistikë dhe agjencitë e udhëtimit që marrin pjesë kanë mundësinë të zgjedhin midis çmimeve “Partneri i Travelife” ose “Certifikimi”, të bazuar në standardet e Këshillit Global për Turizëm të Qëndrueshëm (GSTC) për menaxhimin e qëndrueshëm në industrinë e turizmit. Alternativisht, ata mund të përfshihen në një program të specializuar që fokusohet në tema specifike, si plastika e qëndrueshme, karboni, menaxhimi i zinxhirit të furnizimit ose certifikimi për ekskursionet në bregdet.

Programi do të përfshijë trajnime online, mbështetje të personalizuar dhe në grup, si dhe shkëmbime ndërmjet pjesëmarrësve. Pjesëmarrësit do të inkurajohen gjithashtu të marrin pjesë në tregjet evropiane të turizmit, ku ata do të prezantohen dhe do të organizohen ngjarje për shkëmbim përvojash, duke përfshirë prezantime të çmimeve për ata që kanë përfunduar programin e tyre.

Balkan Green po mbështet këtë program duke ofruar trajnime dhe pjesë financim për 37 pjesëmarrës në Evropën Juglindore. Përfaqësuesit e Balkan Green, deri tani një numër prej pesë, janë trajnuar si trajnerë Travelife për të përmbushur kërkesat e synimeve ambicioze të SUSTOUR për të trajnuar njëkohësisht mbi 600 operatorë turistikë dhe agjenci udhëtimi evropianë në menaxhimin e qëndrueshëm. Trajnerët tanë gjithashtu do të organizojnë veprimtari dhe burime shtesë mbështetëse për SME-të pjesëmarrëse në rajon.

Për të marrë pjesë në këtë lëvizje dhe për të parë një listë të plotë të pjesëmarrësve, ju lutemi vizitoni faqen e internetit.”